یک ماه از قطع شبکه گذشته، اما هنوز وضعیت به قبل از ۱۸ دی برنگشته است؛
دانلود فیلترشکن ۷برابر شد
یکماه پیش در شامگاه ۱۸ دیماه، اینترنت بینالملل در ایران قطع شد. هر چند هنوز وضعیت شبکه به قبل از این تاریخ بازنگشته است، اما تقریبا یک هفته میشود که برخی کاربران دسترسیهای محدود و ناپایداری به شبکه دارند. بر اساس آمارها هم، تقاضای ایرانیها برای فیلترشکن، در سوم بهمنماه معادل ۵۷۹درصد افزایش یافته و با بازگشت نسبی اینترنت هم جستوجو برای پروکسی ۸برابر رشد کرده است. در حالی انتشار پروکسی و تقاضا برای ویپیان رشدهای چشمگیری داشته که دادههای بینالمللی و ارزیابی کارشناسها بیانگر کنترل ترافیک شبکه تحت فیلترینگ و محدودیتهای شدید است. مسوولان وزارت ارتباطات از وزیر گرفته تا معاونین او هم ناپایداری اینترنت را تایید میکنند، اما آنها در صحبتهای خود یا از تغییر معماری فیلترینگ در کشور اظهار بیاطلاعی میکنند یا این موضوع را تکذیب. با این حال، محدودیتها بر شبکه برای کنترل پهنای باند و ترافیک همچنان پابرجاست و معلوم نیست، اینترنت در کشور چه زمانی به وضعیت قبل از ۱۸ دیماه، یعنی همان رتبه دوم و سوم در محدودترین و بیکیفیتترین اینترنت بین ۱۰۰ کشور برخواهد گشت.
هفته اول: ارتباطات در خاموشی
۱۸ دیماه، اینترنت جهانی در ایران بهصورت کامل و سراسری قطع شد. اینترنتی که بر اساس آخرین گزارش انجمن تجارت الکترونیک تهران، از نظر کیفیت در بین ۱۰۰ کشور رتبه ۹۷ را دارد و از نظر محدودیت و فیلترینگ با رتبه ۹۹، پس از چین بیشترین محدودیتها را دارد. این وضعیت یعنی کشورمان دومین کشور با بیشترین محدودیت اینترنت است. بر همین اساس، تجربه کاربران ایرانی از اینترنت مدتها با سه واژه یعنی کند، پر اختلال و محدود گره خورده است. اما یک ماه پیش در شامگاه چنین روزی، ایرانیها از همین ارتباط حداقلی و فیلترشده هم محروم شدند. البته، اینبار فقط اینترنت قطع نشد، بلکه امکان ارسال پیامک، تماس تلفنی و دسترسی به سایتها و پیامرسانهای داخلی هم از بین رفت. تحتتاثیر این وضعیت با قطع شبکه ملی اطلاعات هم، امکان انجام تراکنشها یا خرید اینترنتی در داخل کشور مختل شد. در نهایت، وزارت ارتباطات در بیانیهای اعلام کرد که مراجع امنیتی تصمیم به قطع اینترنت گرفتهاند و این وزارتخانه در حال پیگیری برقراری ارتباطات و از سرگیری خدمات مذکور است. سخنگوی دولت هم در آن زمان تاکید کرد که قطع اینترنت تصمیم ترجیحی دولت نیست و همان طور که وزیر ارتباطات گفتند، تصمیم نهادهای امنیتی است و طبیعتا دنبال حق مردم در دسترسی آزاد به اطلاعات هستیم.
با وجود اعلام مسوولان دولت مبنی بر پیگیری برقراری ارتباطات، در هفته اول قطع اینترنت بینالملل فقط شبکه ملی اطلاعات فعال شد و در بستر آن، تقریبا تمام وبسایتهای داخلی در دسترس قرار گرفت که این دسترسی هم با اختلال و عملکرد کند مواجه بود. در این شرایط، نمونههای بومی برای رفع نیازهای مختلف مردم به اینترنت بینالملل، از موتورهای جستوجو گرفته تا سرویسهای هوش مصنوعی معرفی شدند. اما عمده این جایگزینها بدون اینترنت بینالملل کارآیی نداشتند و با اختلال در عملکرد مواجه بودند.
هفته دوم: رفت و برگشت اینترنت
قطع کامل و سراسری اینترنت جهانی در ایران به هفته دوم رسید. البته، در ابتدای این هفته نتبلاکس اعلام کرد که افزایش بسیار جزئی در اتصال اینترنت رخ داده، اما سطح دسترسی همچنان حدود ۲ درصد حالت عادی است و تغییر معناداری دیده نمیشود. با این حال، از این زمان به بعد کمکم ارتباطات در حال برگشت بود. ابتدا، ارسال پیامک و دسترسی به موتور جستوجوی گوگل در ۲۷ دیماه فراهم شد. امکان چت در پیامرسانهای داخلی نیز از ۲۸ دیماه برگشت. سپس دستیار هوش مصنوعی چتجیپیتی و دیپسیک از طریق بعضی اپراتورها هم در دسترس قرار گرفت. از همینجا بود که گمانهزنیهای کارشناسی درباره اجرای لیست سفید در اینترنت ایران مطرح شد. از نظر کارشناسها، وقتی میتوان به گوگل یا چتجیپیتی دسترسی داشت، اما نمیتوان به اینترنت جهانی متصل شد، ساختار فیلترینگ اینترنت در ایران از بلکلیست وارد وایتلیست شده است. در این وضعیت، عمده دسترسیها بهصورت پیشفرض مسدود هستند و فقط مقاصد از پیشتاییدشده اجازه ارتباط دارند.
با این همه، بهدلیل عدم شفافیت و ابهام در روند بازگشت اینترنت ایران به وضعیت قبل از ۱۸دیماه، نمیشد با قطعیت درباره تغییر روند محدودیتها در شبکه صحبت کرد. در این هفته، اخبار ضدونقیضی از برگشت اینترنت میرسید؛ یکبار محمد سراج، نماینده مردم تهران روز سهشنبه، ۳۰ دیماه را اعلام کرد و بار دیگر، از معاون علمی رئیسجمهور گرفته تا برخی فعالان بخش خصوصی آخر هفته یعنی دوم یا سوم بهمنماه را برای اتصال اینترنت اعلام کردند. با این همه، خبری از اتصال به شبکه جهانی نبود، اما از پنجشنبه شب و روز جمعه سوم بهمنماه، برخی کاربران اینترنت همراه بهصورت محدود، مقطعی و با سرعت پایین به شبکه جهانی متصل شدند. این وضعیت، احتمال اعمال لیست سفید در اینترنت کشور و یا تغییر ساختار محدودیتها را افزایش داد. منابع بینالمللی رصدکننده وضعیت اینترنت نیز تایید کردند که در روزهای دوم و سوم بهمن ماه، دسترسی گستردهتری به اپلیکیشنهای پیامرسان انجام شده و تونلهای VPN بیشتری از داخل ایران در حال اتصال بودهاند. اما سرویسها بهشدت فیلتر و اتصال بینالمللی قابل مشاهده همچنان ضعیف بود؛ موضوعی که نشاندهنده پیکربندی «فیلترنت پلاس» است.
هفته سوم: کنترل اتصالها
اتصال محدود و کند به اینترنت جهانی در چهارم بهمنماه و هفته سوم قطع کامل نیز تکرار شد. منابع معتبر بینالمللی هم از بازگشت ۴۰ درصدی اینترنت خبر دادند و کاربران یکی از اپراتورهای همراه نیز توانستند برای مدت کوتاهی بدون نیاز به فیلترشکن دسترسی داشته باشند. اما بعد از دقایق کوتاهی آزادی کامل اینترنت، دوباره اتصالها فیلتر شد. قطع و وصل اینترنت در روزهای بعد هم ادامه یافت؛ تا اینکه کاربران ایرانی روز سهشنبه هفتم بهمنماه توانستند به شبکه جهانی دسترسی پیدا کنند و ضریب اتصال اینترنت در ایران به ۸۰ درصد رسید. وزیر ارتباطات نیز از برگشت اینترنت به وضعیت عادی خبر داد. البته، با وجود افزایش قابلتوجه شبکهها و دیتاسنترهایی که در سطح بینالمللی قابل مشاهده بودند، بیشتر کاربران عادی همچنان تحت یک سیستم لیست سفید با فیلترینگ شدید و دسترسی ناپایدار به اینترنت مواجه بودند. این وضعیت با افزایش اختلالها در عملکرد فیلترشکنها و ترافیک شبکه در روزهای نهم، یازدهم و دوازدهم تایید شد.
تا جایی که وزیر ارتباطات اعلام کرد هنوز شرایط اینترنت به وضعیت پیش از هفدهم و هجدهم دیماه بازنگشته است. اما کارشناسهای شبکه نگرانیهایی نسبت به تغییرات شبکه دارند و از اعمال روند جدید در فیلترینگ خبر میدهند. از نظر آنها، طولانیشدن قطعی، بیشتر نشانه انجام آزمایشها و اعمال تغییرات جدید برای کنترل شدیدتر اینترنت است. شواهدی مانند باز شدن مقطعی اینترنت بدون فیلتر و قطع دوباره آن نیز نشان میدهد شبکه در مرحله آزمون و تثبیت سیاستهای تازه قرار دارد، نه صرفا رفع یک اختلال فنی. از طرف دیگر، به نظر میرسد که این الگو بر مسدودسازی پروتکلهای خاص، نظارت روی درگاههای بینالمللی و اعمال محدودیتهای هدفمند تمرکز دارد. با این وجود، وزیر ارتباطات در این هفته اعلام کرد که اطلاعی از استفاده از ابزار جدید برای فیلترینگ اینترنت در ایران ندارد.
هفته چهارم: اینترنت هنوز برنگشته
اختلالها در عملکرد دیتاسنترها و فیلترشکنها همچنان ادامه یافت؛ تا جایی که برخی بررسیها بیانگر افزایش محدودیتها در شبکه و کاهش ۶۰ درصدی پهنای باند در روز چهارشنبه ۱۵ بهمنماه است. همچنین، تا زمان نگارش این گزارش، اغلب کاربران ایرانی به اینترنت دسترسی ندارند و برخی از آنها تحت فیلترینگ شدید و اینترنت سفید با انواع فیلترشکنهای پولی و رایگان سروکله میزنند تا بتوانند برای مدت کوتاه و محدودی آنلاین شوند. از طرف دیگر، سطح دسترسی بسیار پایینتر از حالت عادی است و هنوز بازگشت کامل یا پایدار نیست. بهزاد اکبری، معاون وزیر ارتباطات و مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت نیز پذیرفت که اینترنت کشور هنوز به وضعیت عادی بازنگشته است.
اما او تغییر معماری اینترنت، اینترنت طبقاتی و وایتلیستها را شایعه و بیاساس دانست. این در حالی است که ارزیابیهای فنی خبر از محدودیتهای جدید و بسیار جدی در اینترنت ایران میدهند. اکبری درباره آخرین وضعیت اینترنت کشور در پلتفرم ایکس نوشته است: «اینترنت هنوز به شرایط عادی بازنگشته و اختلالهای فعلی ناشی از محدودیتهایی خارج از اختیار وزارت ارتباطات است. شرکت ارتباطات زیرساخت ضمن نداشتن مسوولیت در این تصمیمات از طریق مجاری مختلف به صورت مستمر پیگیر رفع اختلال است و تاکید میکند تداوم این وضعیت به اکوسیستم دیجیتال و دسترسی روزمره مردم آسیب جدی میزند.»
این در حالی است که کاربران ایرانی بیش از قبل با اختلالها و کنترلهای اینترنت دستوپنجه نرم میکنند و تقاضای آنها برای استفاده از VPN افزایش شدیدی داشته است. بر اساس دادههای وبسایت top۱۰vpn، نخستین جهش تقاضا در ۱۸ ژانویه (۲۸دیماه) رخ داد؛ زمانی که میزان استفاده از VPN نسبت به میانگین روزانه ۲۸ روز پیش از قطع اینترنت در ۸ ژانویه (۱۸ دیماه)، ۱۸۷ درصد افزایش یافت؛ آن هم در شرایطی که سطح اتصال اینترنت در آن مقطع همچنان بهشدت محدود بود. در روزهای بعد نیز، هر بار که پنجرههای کوتاه و مقطعی دسترسی به اینترنت ایجاد شد، جهشهای تازهای در تقاضا برای VPN ثبت شد.
بیشترین افزایش تاکنون در ۲۳ ژانویه (سوم بهمنماه) گزارش شده که طی آن تقاضا برای فیلترشکن معادل ۵۷۹درصد رشد کرده است. علاوه براین، قطعی اخیر اینترنت تلگرام را به بازار داغ پروکسی و کانفیگ تبدیل کرد. به گزارش زومیت، در روزهای محدودیت، بیش از ۶۲۲ هزار محتوا برای دور زدن فیلترینگ منتشر شد. این رقم تلاش گسترده کاربران برای وصل ماندن به اینترنت جهانی را نشان میدهد. با بازگشت نسبی اینترنت هم جستوجو برای پروکسی ۸برابر افزایش یافت. با این همه، یک ماه از قطع کامل و سراسری اینترنت جهانی در ایران میگذرد و اقشار مختلف جامعه از کاربران عادی تا کسبوکارهای مجازی با زیانهای جبرانناپذیری مواجه شدهاند، اما وضعیت اینترنت کشور یا از اختیارات وزارت ارتباطات خارج است یا این وزارتخانه درباره روند محدودیتها اظهار بیاطلاعی میکند.
