مرکز پژوهشهای مجلس به بررسی پیامدهای جنگ اوکراین در حوزه انرژی پرداخت؛
نقشه جنگزده انرژی جهان
به گزارش «دنیایاقتصاد» اتحادیه اروپا یکی از مصرفکنندگان بزرگ انرژی بوده و به علت عدمتکافوی منابع داخلی، طی دهههای گذشته بخش عمدهای از انرژی خود را با واردات سوختهای فسیلی از کشورهایی مانند روسیه تامین کردهاست، با اینحال جنگ روسیه و اوکراین بر تمامی حوزههای تجارت انرژی اروپا با روسیه اثر جدی داشتهاست. بر همیناساس بازوی پژوهشی مجلس در گزارشی به پیامدهای بحران اوکراین در حوزه انرژی و وضعیت تامین انرژیهای فسیلی اروپا قبل و بعد از بحران اوکراین پرداخته است.
بر اساس این گزارش، با توجه به نزدیکی جغرافیایی و وجود منابع عظیم انرژی در روسیه، این کشور مبدأ اصلی واردات انرژی اتحادیه اروپا تا پیش از جنگ اوکراین محسوب میشد، اما با شروع جنگ این وضعیت تغییرکرده و سهم روسیه در واردات انرژی اتحادیه اروپا بهشدت کاهش یافتهاست. بخش عمده این کاهش با واردات از کشورهای دیگر و بخشی نیز با کاهش مصرف (بهینهسازی و تخریب تقاضا) پوشش داده شدهاست. کشورهای نروژ و آمریکا در نفتخام و گاز طبیعی و کشورهای کلمبیا، آمریکا و استرالیا در زغالسنگ عمده کاهش واردات اتحادیه اروپا از روسیه را جبران کردهاند. روسیه مبدأ اصلی واردات نفت، فرآوردههای نفتی، گاز و زغالسنگ اتحادیه اروپا تا پیش از شروع بحران اوکراین بود. بهطور میانگین در سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۱ به لحاظ سهم در مصرف انرژی اتحادیه، گاز با ۳۸درصد و به لحاظ واردات انرژی اتحادیه، زغالسنگ با ۵۱درصد بیشترین وابستگی را به روسیه داشتهاست. آمارها نشان میدهد سهم روسیه در واردات انرژی اتحادیه اروپا در سال۲۰۲۳ نسبت به سال۲۰۲۱ در نفتخام از ۲۵درصد به ۳درصد، در فرآوردههای نفتی از ۲۷درصد به ۵درصد، در گاز از ۴۴درصد به ۱۵درصد و در زغالسنگ از ۵۳درصد به ۵درصد کاهش یافتهاست.
تقویت روابط روسیه با چین و هند
با شروع درگیری بین روسیه و اوکراین، اعضای اتحادیه اروپا تصمیم گرفتند وابستگی خود به انرژی روسیه را کاهش دهند. این کاهش واردات عمدتا با افزایش واردات از کشورهای دیگر از جمله ایالاتمتحده و نروژ و بخشی نیز بهویژه در حوزه گاز و زغالسنگ، با هدف کاهش مصرف پوشش داده شدهاست. نویسندگان این گزارش معتقدند، نتیجه کلان بحران اوکراین در حوزه تجارت انرژی را باید در قطع روابط انرژی روسیه و اتحادیه اروپا، تقویت روابط انرژی آمریکا با این اتحادیه و تقویت روابط روسیه با چین و هند در حوزه انرژی دانست. طبق این گزارش، با توجه به چشمانداز نهچندان روشن بحران اوکراین بهنظر میرسد اتحادیه اروپا در به حداقل رساندن واردات انرژی از روسیه مصمم بوده و در این راستا اخیرا نقشهراه به صفر رساندن واردات نفت و گاز از روسیه از ابتدای سال۲۰۲۷ را به کشورهای عضو اتحادیه ابلاغ کردهاست. همچنین با وجود برنامههای اتحادیه برای افزایش سهم انرژیهای تجدیدپذیر، این انرژیها آنطور که انتظار میرفت نتوانسته در جایگزینی انرژیهای فسیلی موفق باشد و نیز تسلط چین بر زنجیره ارزش این منابع به لحاظ سیاسی حرکت اروپا در این جهت را با تردید مواجه کردهاست، لذا کشورهای اروپایی حداقل در کوتاهمدت ناچار به تداوم جایگزینی سوختهای فسیلی وارداتی از روسیه با کشورهای دیگر هستند.
آمارها نشان میدهد در مجموع حاملهای مختلف انرژی، کشورهای اروپایی، آمریکا را بهعنوان جایگزین اصلی روسیه انتخاب کردهاند.
بعد از بحران اوکراین سهم ایالاتمتحده در مبادی واردات اتحادیه اروپا در نفتخام از ۸ به ۱۴درصد، در گاز طبیعی از ۶ به ۲۱ درصد و در زغالسنگ از ۱۶ به ۳۱ درصد افزایش یافتهاست. تداوم روند کاهش وابستگی اروپا به روسیه و افزایش قراردادهای واردات الانجی از آمریکا نشان میدهد در آینده کشورهای اروپایی بیش از پیش به آمریکا وابسته شده و تجارت انرژی بین دو سوی اقیانوس اطلس تقویت خواهدشد. روسیه نیز با شرایط فعلی ناگزیر بهدنبال مشتریان جایگزین اســت. در نفت و زغالسنگ تا حد بالایی این هدف با افزایش صادرات به هند و چین محقق شدهاست؛ اما در مورد گاز این موضوع تا حدی دشوارتر بوده و روسها همچنان بهدنبال توسعه بازار گاز برای جایگزینی بازار اروپا هستند. یکی از اقدامات اخیر روسیه در اینخصوص نیز عقد قرارداد ۵۸میلیارد مترمکعبی صادرات گاز به چین بوده که میتواند در افزایش مجدد صادرات گاز روسیه و تقویت روابط انرژی با چین بسیار موثر باشد، با اینحال با توجه به برنامههای اتحادیه اروپا، در سالهای نزدیک گاز مازاد روسیه افزایش خواهد یافت و روسیه به ناچار باید به بازاریابی گاز اضافی خود ادامه دهد.
