مذاکرات به دور سوم کشیده شد؛
تبادل متنها در ژنو
توافق بر سر اصول راهنما
پس از اتمام دور دوم مذاکرات در ژنو، خبرگزاری بلومبرگ طی گزارشی مدعی شد که دور سوم مذاکرات در «آینده نزدیک» پس از مشورت هر دو طرف با دولتهای متبوعشان برگزار خواهد شد. این در حالی است که رسانه آمریکایی اکسیوس با تایید پیشرفت در مذاکرات بهنقل از یک مقام آمریکایی نوشت: ایرانیان گفتند که ظرف دو هفته با پیشنهادات مفصلی برای رفع اختلافات باقیمانده بازخواهند گشت.
همزمان سیدعباس عراقچی نیز پس از نشست ژنو در اظهاراتی عنوان کرد که تهران و واشنگتن توافق کردند که روی متنهای یک توافق احتمالی کار کنند. عراقچی در این رابطه گفت: «رایزنیها از دیروز شروع شد و در ابعاد فنی بحثهای علمی با گروسی داشتیم. در این دور از مذاکرات بحثهای کاملا جدی مطرح شد و فضای سازندهتری وجود داشت و توانستیم بر یکسری اصول راهنما موافقت کلی پیدا کنیم که از این به بعد براساس آن اصول حرکت میکنیم و وارد متن توافق احتمالی میشویم.»
عراقچی در ادامه عنوان کرد: «مسیر توافق شروع شده ولی بهسرعت به آن نخواهیم رسید. وقتی به تدوین متن میرسیم کار مشکلتر و ریزتر میشود. قرار شد دو طرف روی متنهای توافق احتمالی کار انجام دهند و متنها را تبادل کنیم و تاریخ دیگری برای دور سوم مذاکرات در نظر بگیریم.» از سوی دیگر، وزارت خارجه عمان نیز پس از پایان مذاکرات ایران و آمریکا از پیشرفتی ملموس در روند گفتوگوها خبر داد. وزارت امور خارجه عمان در بیانیهای از برگزاری دیداری مشورتی میان بدر بنحمد البوسعیدی، وزیر امور خارجه این کشور، با استیو ویتکاف، نماینده ویژه رئیسجمهور آمریکا، و جرد کوشنر خبر داد. در ادامه این بیانیه آمده است: «مذاکرات امروز ایران و آمریکا با پیشرفتی ملموس به پایان رسید و همین امر، زمینه را برای تداوم گفتوگوها در آیندهای نزدیک فراهم کرده است.» در همین رابطه نیز مسعود پزشکیان، رئیسجمهور کشورمان، درباره مذاکرات اخیر با آمریکا گفت: «این مذاکرات با هماهنگی کامل و مجوز رهبری معظم انقلاب در حال انجام است و هدف ما حل واقعی مسائل است، نه گفتوگو برای گفتوگو. ما بهطور جدی به دنبال دستیابی به نتیجه هستیم و امیدواریم این روند به نتایج ملموس منتهی شود.»
پیشنهادهای مطرحشده از سوی تهران
گزارشهای رسانهای طی روزهای اخیر حاکی از آن بوده که ایران فهرستی از پیشنهادها را برای رسیدن به توافق به طرف آمریکایی ارائه کرده است. پیشتر، خبرگزاری رویترز گزارش کرد که ایران در پی دستیابی به توافقی هستهای با ایالاتمتحده است که منافع اقتصادی برای هر دو طرف به همراه داشته باشد. این رسانه روز ۱۶ فوریه و به نقل از یک دیپلمات ایرانی این خبر را اعلام کرد.
این در حالی است که ایران و آمریکا اوایل ماه جاری میلادی مذاکرات را از سر گرفتند تا اختلاف چند دههای خود بر سر برنامه هستهای تهران را حلوفصل کرده و از بروز یک رویارویی نظامی جدید جلوگیری کنند. مقامهای آمریکایی به رویترز گفتهاند که ایالاتمتحده دومین ناو هواپیمابر خود را به منطقه اعزام کرده و در حال آمادهسازی برای احتمال یک کارزار نظامی طولانیمدت در صورت شکست مذاکرات است. درحالیکه مذاکرات منتهی به برجام، توافق هستهای ۲۰۱۵، چندجانبه بود، گفتوگوهای کنونی به ایران و ایالاتمتحده محدود شده و عمان نقش میانجی را ایفا میکند. در این میان، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران نیز روز دوشنبه با رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، نهاد نظارت هستهای سازمان ملل دیدار کرد.
بنا به گزارش رویترز، ایران در مذاکرات پیشنهاد مشارکت آمریکا در نفت و گاز ایران و خرید هواپیما از بوئینگ را مطرح خواهد کرد. بنا به ادعای این خبرگزاری، ایران در مذاکرات هستهای پیشنهاد خواهد داد که آمریکا از نفت و گاز(میادین مشترک و سرمایهگذاری) سود ببرد، در معادن سرمایهگذاری کند و ایران هواپیما از آمریکا بخرد تا هر دو طرف منافع اقتصادی سریع داشته باشند. این خبر را پیشتر حمید قنبری، معاون دیپلماسی اقتصادی وزارت خارجه، مطرح کرده بود. قنبری گفته بود که این پیشنهادها برای پایداری بیشتر توافق است، برخلاف برجام ۲۰۱۵ که برای آمریکا سود اقتصادی نداشت. روز سهشنبه، ۱۷ فوریه، روزنامه والاستریت ژورنال گزارش داد که ایران در مذاکرات هستهای با آمریکا ایدههای جدیدی را مطرح کرده است، اما دقیقا آنچه را که ترامپ میخواهد، به او نمیدهد. این گزارش مدعی شد که ایران پیشنهاد داده در ازای لغو گسترده تحریمها، غنیسازی را تا سه سال متوقف کند و ذخایر اورانیوم غنیشده با خلوص بالا را تحویل دهد. بنا به این گزارش، مقامات آمریکایی اعلام کردهاند که لغو گسترده تحریمها در دست بررسی نیست.
اهمیت نقش آژانس
نکته مهم دیگر در این میان، جایگاه نهاد بینالمللی نظارت هستهای در سناریوهای پس از نشست ژنو میان آمریکا و ایران است. هرگونه توافق احتمالی میان ایران و آمریکا بر سر پرونده اتمی بیتردید پای آژانس بینالمللی انرژی اتمی را نیز به معادلات آتی خواهد کشاند. چه بحث بر سر میزان غنیسازی اورانیوم باشد و چه احتمال رقیقسازی یا خروج مواد هستهای از کشور، نهاد ناظر بر مسائل اتمی سازمان ملل بخشی جداییناپذیر از فرآیندهای آتی خواهد بود. این در حالی است که ایران به عنوان یکی از اعضای متعهد به پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای(NPT)، همواره بر حق قانونی خود برای بهرهمندی از انرژی صلحآمیز هستهای تاکید داشته و در عین حال، نظارتهای آژانس را پذیرفته است.
ایران بارها اعلام کرده است که فعالیتهایش تحت نظارت پادمان باقی میماند. عضویت ایران در NPT، بخشی جداییناپذیر از استدلالهای حقوقی تهران در مذاکرات است. دیدار اخیر عراقچی و گروسی در ژنو، نشاندهنده این مساله بوده که ایران بنا ندارد آژانس بینالمللی انرژی اتمی را از فرآیندهای موجود برای حلوفصل پرونده اتمی کنار بگذارد. اگر آژانس بتواند نقش خود را به عنوان یک نهاد بیطرف و فنی حفظ کند و تحتتاثیر فشارهای سیاسی قدرتهای بزرگ قرار نگیرد، میتواند نقش میانجیگرانه خود را حتی از گذشته نیز پررنگتر کند.
نباید از یاد برد که پیشتر علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، گفت که تهران برای آنکه نشان دهد به دنبال سلاح هستهای نیست، بازرسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی را حتی در تاسیسات «زیر زمین یا کوه» میپذیرد. وی در گفتوگویی با شبکه قطری الجزیره که روز یکشنبه ۲۶ بهمن منتشر شد، اعلام کرد که بازرسیهای آژانس میتواند «ماهانه یا حتی روزانه» باشد، تا به گفته او «هرگونه فعالیت مشکوک شناسایی شود».
همچنین روز سهشنبه، ۱۷ فوریه و در میانه برگزاری نشست تهران و واشنگتن، یک مقام ایرانی گفت که حضور رئیس آژانس در سوئیس میتواند روند نتیجهگیری را به سمت و سوی مناسبی ببرد. بنا به گزارش این رسانه، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران در این رابطه عنوان کرد: «روند مذاکرات از قبل آغاز شده است و در همین چارچوب از روز دوشنبه با وزیر خارجه عمان، گفتوگو کردیم و دیدگاهها، نگرانیها و مطالبات خود را منتقل کردیم. همزمان دیداری نیز با مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، رافائل گروسی داشتیم، زیرا همانطور که میدانید جنبههای فنی مذاکرات باید با آژانس مشورت شود و آنها میتوانند در این روند نقش مثبتی ایفا کنند.» وی افزود: «ما کارشناسان فنی خودمان را داریم و متخصصان خودمان را در موضوع رفع تحریمها در اختیار داریم، چون رفع تحریمها بخش جداییناپذیر هر توافقی درباره مساله هستهای است. بقایی تاکید کرد: «همانطور که گفتم ما با حسننیت و کاملا جدی اینجا حضور داریم و نتیجهمحور هستیم.»
بازدید از تاسیسات هستهای
تحولات فعلی در حالی روی میدهد که بنا به گزارشهای رسانهای، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران اعلام کرد که شورای عالی امنیت ملی بهمنظور اثبات عدم تخطی از فعالیتهای صلحآمیز هستهای، با بازدید آژانس بینالمللی انرژی اتمی از مراکز هستهای موافقت کرده است. علاءالدین بروجردی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران درباره اظهارات دبیر شورای عالی امنیت ملی کشور مبنی بر اینکه ایران اجازه بازرسی از تاسیسات هستهای خود را به آژانس انرژی اتمی میدهد، گفت که رافائل گروسی بهعنوان مدیرکل آژانس به وظایف خود عمل نکرد و ضروری بود که تنبیه شود.
بنا به گزارشها، بروجردی اظهار کرد: «اینکه ما اجازه بازرسی ندادیم، به این دلیل بود که گروسی حمله به مراکز ایران را حتی محکوم هم نکرد و طبیعی بود که ما اجازه ندهیم که بیایند و بازدید کنند، اما به لحاظ اینکه به دنیا اعلام کنیم که کلیه فعالیتهای هستهای ما همچنان صلحآمیز و در چارچوب عهدنامه انپیتی است و از آن تخطی نداریم و این شبهه را برطرف کنیم، من فکر میکنم شورای عالی امنیت ملی به این دلیل این موافقت را انجام داده است که آنها بدانند ما بهرغم این بدعهدی و عدم انجام مسوولیتهای آژانس، به لحاظ اینکه ثابت کنیم همچنان متعهد به عدم تخطی از فعالیتهای صلحآمیز هستهای هستیم، این موافقت صورت گرفت.»
عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران در پاسخ به پرسشی مبنی براینکه آیا ایران در مذاکرات بر سر چهارصد کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصد غنیشده مذاکره خواهد کرد، گفت: «ما براساس منافع ملیمان ممکن است هر تصمیمی بگیریم. آنچه نکته ثابت و خط قرمز ماست، حفظ این توانمندی است یعنی ما دانش غنیسازی را که خودمان به دست آوردهایم، برای آن هزینه پرداخت کردهایم و تعدادی از دانشمندان برجسته ما توسط رژیم صهیونیستی به شهادت رسیدهاند را حتما حفظ میکنیم و این خط قرمز ماست. مادون این خط قرمز، طبیعتا بر اساس منافع ملی ما، امکان انجام مذاکره بر اساس تصمیمات شورای عالی امنیت ملی وجود دارد.»
