نسبت ارزش معاملات بازار سهام به نقدینگی کل کشور از سال ۹۵ بررسی شد
چرخش نقدینگی در بازار سهام
نسبتهای مورد بررسی نشان میدهند که ضریب نفوذ بورس در اقتصاد ایران، بهویژه در سالهای ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹، جهشی چشمگیر داشت. در سال ۱۳۹۹ حتی ارزش معاملات دلاری بورس تهران از کل نقدینگی دلاری کشور فراتر رفت و رکوردی بیسابقه رقم خورد. اما متاسفانه نبود زیرساختهای لازم و مدیریت ناکارآمد باعث شد ریزش تاریخی بازار رخ دهد و اعتماد سرمایهگذاران به بورس کاهش یابد.
جریان نقدینگی دوباره از بورس روی گرداند و راه بازارهای موازی را در پیش گرفت. در حقیقت، بورس تنها بازاری است که میتواند میزبان پولهای سنگین باشد بدون آنکه فشار تورمی قابلتوجهی به بدنه اقتصاد وارد شود، اما سوءمدیریت سیاستگذاران باعث شد این ظرفیت از دست برود و ضریب نفوذ بورس از سال ۱۳۹۹ به تدریج کاهش یابد.
تصویر واقعی بورس در سال ۱۳۹۵
در سال ۱۳۹۵ حجم نقدینگی کشور ۱۲۵۳ هزارمیلیارد تومان(همت) بود و ارزش معاملات بازار سهام به ۵۰ هزارمیلیارد تومان رسید. این به معنای آن است که بورس تنها حدود ۴ درصد از نقدینگی کشور را در گردش خود دیده است. سهمی که حتی در سالهای عادی هم ناچیز به نظر میرسد.
در مقیاس دلاری هم تصویر تغییر نمیکند. نقدینگی حدود ۳۳۴میلیارد دلار برآورد شد و ارزش معاملات ۱۳.۹میلیارد دلار بوده است. نسبت ۴.۲ درصدی معاملات به نقدینگی نشان میدهد بازار سهام از نظر ارزی هم عمق بالایی نداشته و رشد شاخص عمدتا بازتاب تورم و افزایش قیمتها بوده است.
چهار درصد برای بازار سهام، عدد بالایی نیست. رشد ارزش بازار هم الزاما به معنای ورود پول جدید نیست؛ چرا که فقط از ضرب قیمت در تعداد سهام به دست میآید. آنچه عمق واقعی را نشان میدهد ارزش معاملات است و این شاخص در سال ۱۳۹۵ از محدود بودن عمق بازار حکایت دارد.
سقوط سهم بورس به ۲.۹ درصد
سال ۱۳۹۶ نشان داد فاصله بورس تهران با نقدینگی کشور بیشتر شده است. حجم نقدینگی به ۱۵۳۰ هزارمیلیارد تومان رسید، اما ارزش معاملات بورس تنها ۴۴ هزارمیلیارد تومان بود. نسبت معاملات به نقدینگی ریالی به ۲.۹ درصد کاهش یافت و در مقیاس دلاری هم این نسبت ۳.۵ درصد ثبت شد. یعنی با وجود رشد نقدینگی کل کشور، سهم بازار سهام از جریان واقعی پول کمتر از سال قبل شد.
در مقیاس ارزی نیز نقدینگی حدود ۳۱۵میلیارد دلار برآورد شد و فقط ۱۰.۹۷میلیارد دلار به معاملات بورس اختصاص داشت. همراستایی نسبتهای ریالی و دلاری نشان میدهد کاهش سهم بازار سهام واقعی بوده است.
افزایش نرخ سود بانکی، کاهش جذابیت بازار پس از رونق سال قبل، کمبود ابزارهای مالی و ابهامهای سیاستی از عواملی بودند که جریان نقدینگی را به سمت سپردههای بانکی و دیگر بازارها هدایت کردند. در نتیجه، بورس در سال ۱۳۹۶ نتوانست ضریب نقدشوندگی قابل توجهی در اقتصاد داشته باشد.
بازگشت بورس به میدان نقدینگی
سال ۱۳۹۷ را میتوان نقطه عطف رابطه بورس با نقدینگی دانست. حجم نقدینگی به ۱۸۸۳ هزارمیلیارد تومان رسید و ارزش معاملات بورس تهران ۱۵۵ هزارمیلیارد تومان ثبت شد. نسبت معاملات به نقدینگی به ۸.۲ درصد افزایش یافت، درحالیکه این نسبت در سال ۱۳۹۶ تنها ۲.۹ درصد بود. این رشد محسوس نشان میدهد بخشی از جریان واقعی پول دوباره به بازار سهام بازگشت و سهم بورس از نقدینگی کشور به شکل معناداری تقویت شد. در مقیاس دلاری نیز تصویر مشابهی دیده میشود. نقدینگی کل کشور ۱۴۶میلیارد دلار و ارزش معاملات بورس ۱۳.۷۹میلیارد دلار بود. نسبت دلاری معاملات به نقدینگی به ۹.۴ درصد رسید. همراستایی نسبت ریالی و دلاری نشان میدهد این جهش صرفا اسمی و ناشی از تورم نبود، بلکه بازار سهام توانست در مقیاس ارزی گردش پول بیشتری در اقتصاد کشور ایجاد کند . در نتیجه رشد شاخصها در این سال پشتوانه قویتری از جریان واقعی سرمایه داشت.
چند عامل اقتصادی و سیاستی در این تغییر نقش داشتند. کاهش نرخ سود سپردههای بانکی، افزایش جذابیت بازار، بهبود اعتماد سرمایهگذاران و فعالتر شدن ابزارهای مالی باعث شد مسیر حرکت نقدینگی تا حدی به سمت بورس تغییر کند. سال ۱۳۹۷ نشان داد اگر شرایط ساختاری و روانی مناسب فراهم شود، بازار سرمایه میتواند محدودیتهای گذشته را تا حدی جبران کند و عمق بیشتری بگیرد.
سهم بورس از نقدینگی چهار برابر شد
سال ۱۳۹۸ رابطه بورس با نقدینگی را متحول کرد. حجم نقدینگی به ۲۴۷۲ همت رسید و ارزش معاملات بورس تهران ۶۲۸ هزارمیلیارد تومان ثبت شد. نسبت ارزش معاملات به نقدینگی به ۲۵.۴ درصد جهش کرد. عددی که در سال قبل ۸.۲ درصد بوده است. این افزایش کمسابقه نشان میدهد بورس توانست بخش بزرگی از جریان واقعی پول را در گردش خود ببیند و تصویر سالهایی را که سهم ناچیزی از نقدینگی داشت، کاملا تغییر دهد.
در مقیاس دلاری نیز همین روند دیده میشود. نقدینگی کل کشور حدود ۱۶۵میلیارد دلار و ارزش معاملات بورس ۴۸میلیارد دلار بود. نسبت دلاری ۲۹ درصد نشان میدهد حتی در سنجش ارزی هم بازار سهام سهم بالایی از نقدینگی را جذب کرده است. همجهتی ارقام ریالی و دلاری تاکید میکند که جهش شاخصها تنها حاصل افزایش قیمتها نبود، بلکه پشتوانه ورود پول واقعی را داشته و از عمقگیری بازار حکایت میکند.
سال ورود بیسابقه سرمایههای حقیقی
سال ۱۳۹۹ نقطه عطف بیسابقهای در تاریخ بورس ایران رقم زد. در این سال موج عظیمی از سرمایههای حقیقی وارد بازار شد و بسیاری برای نخستین بار در بورس فعال شدند. حجم نقدینگی کشور ۳۴۷۶ همت به ثبت رسید. این در حالی است که ارزش معاملات بورس تهران به ۳۳۷۱ هزارمیلیارد تومان جهش یافت. بر این اساس نسبت معاملات بورس به نقدینگی کشور به ۹۷ درصد رسید! جهشی چشمگیر نسبت به ۲۵.۴ درصد سال ۱۳۹۸، که نشان میدهد سال ۱۳۹۹ شرایط ویژه اقتصادی و روانی باعث شد گردش پول در بازار سهام افزایش قابل توجهی پیدا کند.
در مقیاس دلاری نیز رکوردها شکسته شد: نقدینگی کل کشور حدود ۱۴۵میلیارد دلار بود، اما ارزش معاملات بورس ۱۵۵میلیارد دلار ثبت شد. نسبت دلاری بیش از ۱۰۷ درصد نشان میدهد گردش پول در بازار سهام کشور رشد قابل توجهی داشته که نشان دهنده رونق چشمگیر در بورس بوده است. به عبارت دیگر بنابراین اعدادی مانند ۹۷درصد یا ۱۰۷درصد به معنای ورود همه پول کشور به بورس نیست، بلکه به معنای جابهجایی سریع و مکرر همان پول محدود در بازار سهام است.
افزایش جذابیت بازار، اعتماد سرمایهگذاران حقیقی، اخبار رسانهای، کاهش بازدهی سایر بازارها و سیاستهای اقتصادی هماهنگ با روند صعودی شاخصها، عوامل اصلی این جهش بودند. سال ۱۳۹۹ نشان داد بورس در شرایط مناسب میتواند سهم فوقالعادهای از نقدینگی کشور را جذب کند. با این حال، این رشد عظیم کاملا مقطعی و بیسابقه بود. حجم معاملات فراتر از نقدینگی واقعی کشور، نشاندهنده فشار خرید و هیجان بالای بازار است و ریسک بازگشت نقدینگی به دیگر بازارها و نوسانات شدید را افزایش داد.
عقبنشینی بورس پس از ریزش تاریخی
سال ۱۴۰۰ نمایشی از اثر ریزش تاریخی سال ۱۳۹۹ بر بورس بود. سقوط شدید سال قبل بسیاری از تازهواردان را از بازار دور کرد و اعتماد سرمایهگذاران آسیب دید. درحالیکه نقدینگی کل کشور همچنان در روند صعودی قرار داشت و به ۴۸۳۲ هزارمیلیارد تومان رسیده بود، ارزش معاملات بورس تهران به ۱۱۳۸ همت کاهش یافت. نسبت معاملات به نقدینگی به ۲۳.۵ درصد رسید. عددی که هنوز قابلتوجه است، اما فاصله زیادی با رکورد ۹۷ درصد سال قبل دارد و نشان میدهد بازار توان جذب پول واقعی به اندازه سال ۱۳۹۹ را نداشته است.
در مقیاس دلاری نیز روند کاهش مشهود است: نقدینگی کل کشور حدود ۱۸۳میلیارد دلار و ارزش معاملات بورس ۴۳میلیارد دلار بود. نسبت دلاری ۲۳.۴ درصد تقریبا همراستا با نسبت ریالی است و نشان میدهد حتی در مقیاس ارزی، سهم بورس از جریان نقدینگی کاهش یافته است.
ریزش سال قبل، از بین رفتن اعتماد تازهواردان، کاهش هیجان خرید و تغییر انتظارات سرمایهگذاران، عوامل اصلی این عقبنشینی بودند. نقدینگی همچنان در اقتصاد جریان داشت، اما بخش عمده آن به سمت سپردههای بانکی، طلا و ارز هدایت شد. این تجربه نشان میدهد رشد سریع و هیجانی بازار در سال ۱۳۹۹ پایدار نبود و بازار هنوز ظرفیت جذب مستمر نقدینگی کل کشور را ندارد. پیام روشن برای سیاستگذاران و سرمایهگذاران این است که افزایش شاخصها بدون جریان پول واقعی میتواند خطرناک باشد و نیاز به بازسازی اعتماد و ابزارهای مالی دارد.
دوگانگی در سهم بورس از نقدینگی
سال ۱۴۰۱ نمایشی از دوگانگی در روند بورس بود. حجم نقدینگی کشور به ۶۳۳۸ هزارمیلیارد تومان رسید، اما ارزش معاملات بورس تهران تنها ۱۱۹۱ هزارمیلیارد تومان ثبت شد. نسبت ریالی معاملات به نقدینگی ۱۸.۸ درصد بود که کاهش سهم گردش پول در بورس نسبت به سال ۱۴۰۰ را نشان میدهد و مشخص میکند بازار هنوز جایگاه رشد سریع سال ۱۳۹۹ را بازیابی نکرده است.
با این حال، تحلیل دلاری چشمانداز متفاوتی ارائه میدهد. نقدینگی کل کشور حدود ۱۳۱میلیارد دلار و ارزش معاملات بورس ۳۳میلیارد دلار بود. نسبت دلاری ۲۵ درصد نشان میدهد حتی با کاهش سهم ریالی، بورس در مقیاس ارزی توانسته نقدشوندگی قابل توجهی داشته باشد. دلیل این اختلاف، رشد کم دلار در سال ۱۴۰۱ و افزایش نسبی ارزش دلاری معاملات است که اهمیت تحلیل همزمان ریالی و دلاری را نشان میدهد.
کاهش سهم ریالی بورس ناشی از عقبنشینی سرمایهگذاران پس از نوسانات قبلی، کاهش هیجان خرید و تغییر اولویتهای سرمایهگذاری بود. همزمان، رشد نسبی سهم دلاری نشان میدهد سرمایهگذاران هنوز بخشی از نقدینگی را به بازار سهام هدایت کردهاند و فشار خرید واقعی در بخش محدودی از معاملات ادامه داشته است.
بازگشت نسبی بورس به جریان نقدینگی
سال ۱۴۰۲ ادامه روند افزایش نقدینگی را نشان داد و حجم کل اقتصاد به ۷۸۷۷ هزارمیلیارد تومان رسید. ارزش معاملات بورس تهران به ۱۷۵۸ هزارمیلیارد تومان افزایش یافت و نسبت ریالی معاملات به نقدینگی به ۲۲ درصد رسید. این رشد نسبت به ۱۸.۸ درصد سال ۱۴۰۱ نشان میدهد گردش نقدینگی در بازار سهام شتاب گرفته و بورس توانسته بخشی از رکود معاملاتی سالهای قبل را جبران کند، حتی در شرایط رکود اقتصادی. افزایش این نسبت بیانگر بازگشت تدریجی اعتماد سرمایهگذاران و افزایش تمایل به معامله در بازار است.
در مقیاس دلاری نیز روند افزایشی مشهود است. نقدینگی کل کشور حدود ۱۳۰میلیارد دلار بود و ارزش معاملات دلاری بورس ۳۴میلیارد دلار ثبت شد. نسبت دلاری معاملات به نقدینگی ۲۶ درصد بود، سرعت گردش پول در بورس نسبت به سال قبل بیشتر شده و بازار از نقدشوندگی بالاتری برخوردار شده است.
عوامل ساختاری و روانی مانند افزایش جذابیت بازار، بازگشت اعتماد سرمایهگذاران حقیقی، ثبات نسبی در انتظارات اقتصادی و رشد حجم معاملات، جریان پول واقعی را به بازار هدایت کردند.
پایان موج بازسازی بورس
سال ۱۴۰۳ آخرین سالی است که دادههای نقدینگی کامل توسط بانک مرکزی منتشر شده و تصویر روشنی از وضعیت بورس و سهم آن در اقتصاد ایران نمایان میسازد. حجم نقدینگی اقتصاد ایران طی سال مذکور به ۱۰۱۶۶هزارمیلیارد تومان رسید، اما ارزش معاملات بورس تهران تنها ۱۴۰۷ هزارمیلیارد تومان بود.
نسبت ریالی معاملات به نقدینگی ۱۳.۸ درصد ثبت شد، که کاهش قابلتوجهی نسبت به ۲۲ درصد سال ۱۴۰۲ نشان میدهد و حاکی از عقبنشینی بازار و محدودیتهای ساختاری و روانی است.
در مقیاس دلاری نیز سهم بورس کاهش یافته است: نقدینگی کل کشور حدود ۱۰۳میلیارد دلار و ارزش معاملات بورس ۱۹.۵میلیارد دلار بود. نسبت دلاری معاملات به نقدینگی ۱۸.۹ درصد بود و تاکید میکند روند افزایشی سال قبل پایدار نبوده و سرعت گردش پول در بازار سهام کاهش قابل توجهی داشته است.
کاهش سهم بورس ناشی از ترکیبی از عوامل روانی و اقتصادی مانند محدودیتهای ساختاری، کاهش جذابیت نسبی سرمایهگذاری، نگرانی فعالان اقتصادی و نوسانات کلان بود. بخشی از نقدینگی دوباره به بازارهای دیگر مانند سپردههای بانکی، طلا و ارز هدایت شد.
