جهشی بلند در گشودن درهای چین به روی سرمایهگذاران خارجی؛
هاینان؛ آزمایشگاه بزرگ تجارت آزاد چین
براساس گزارشی از نشریه اکونومیست، هنگامی که شی جینپینگ، رهبر چین، برای نخستین بار در سال ۲۰۱۸ از طرح بندر آزاد تجاری هاینان رونمایی کرد، این پرسش را در میان ناظران برانگیخت که آیا پکن در سودای ساختن «هنگکنگی جدید» است؛ یعنی یک قطب تجاری و مالی که شاهرگ ارتباطی سرمایهگذاران خارجی با بازار چین باشد. البته در حال حاضر، بلندپروازیهای هاینان فروتنانهتر به نظر میرسد، هرچند محدوده این بندر آزاد بسیار وسیع است: این جزیره با مساحتی تقریبا برابر با تایوان، ۳۰ برابر بزرگتر از هنگکنگ است. با این وجود، گامی بزرگ برداشته شده است. به لطف بندر آزاد جدید، اکنون ۷۴ درصد از کالاها میتوانند بدون تعرفه گمرکی وارد جزیره شوند. اگر این کالاها در هاینان به گونهای پردازش شوند که ۳۰ درصد به ارزش آنها افزوده شود، میتوانند با همین شرایط معاف از عوارض، به خاک اصلی چین نیز ارسال شوند.
برای جذب سرمایه و استعدادهای درخشان، نرخ مالیات بر شرکتها در بخشهای راهبردی و مالیات بر درآمدهای بالا به ۱۵ درصد کاهش مییابد؛ این در حالی است که این نرخها در سرزمین اصلی چین به ترتیب ۳۵ و ۴۵ درصد است. هاینان همچنین در پی تسهیل تبادلات سرمایه فرامرزی است، هرچند نظام مالی آن همچنان محدودتر از ساختار آزاد و پویای هنگکنگ باقی خواهد ماند. علاوه بر این، شهروندان ۸۶ کشور، از جمله ایالات متحده، برای ورود به این جزیره نیازی به ویزا نخواهند داشت.
برچسب دیرینه دورافتادگی
از منظر این گزارش، هاینان برای تحقق این هدف که تا میانه قرن به یک بندر آزاد تجاری «تاثیرگذار در سطح جهان» تبدیل شود، باید تلاش کند تا برچسب دیرینه خود به عنوان یک منطقه دورافتاده و عقبمانده را پاک کند؛ شهرتی که از دوران امپراتوری، هنگامی که این جزیره تبعیدگاه دولتمردان و شاعران مغضوب بود، با آن همراه شده است. در سال ۱۹۸۴، زمانی که دولت مرکزی به هاینان اجازه داد کالاهای خارجی محدودشده در سایر نقاط کشور را وارد کند، این جزیره درگیر یک رسوایی بزرگ سوداگری تجاری شد و اعتباری منفی یافت. چهار سال بعد، فرصتی دوباره برای احیای اعتبار خود یافت؛ زمانی که از استان گوانگدونگ جدا شد و خود به استانی مستقل بدل شد و به عنوان تنها منطقه ویژه اقتصادی در مقیاس استانی در چین، مجوز یافت تا اصلاحات بازار آزاد را بیازماید.
اما کارنامه آن چندان درخشان نبود. صنعت گردشگریاش شکوفا شد و ساکنان مناطق سردسیر شمال چین و گردشگران روس، زمستانها را در آن سپری میکنند. در فصل بهار، چهرههای برجسته جهانی برای شرکت در «مجمع بوآئو»، که همتای چینی مجمع جهانی اقتصاد در داوُس شناخته میشود، به این جزیره سفر میکنند. علاقهمندان به فضا و فناوری نیز به هاینان میآیند، چرا که قدرتمندترین موشکهای چین از سواحل آن به فضا پرتاب میشوند.
با این همه، عملکرد اقتصادی جزیره ناامیدکننده بوده است. امواج سرمایهگذاری جای خود را به رکود در بازار املاک و مستغلات و پارکهای تفریحی متروکه دادهاند. در سال ۲۰۲۴، تولید ناخالص داخلی سرانه آن حدود ۷۶ هزار یوآن (معادل ۱۰ هزار و ۹۰۰ دلار) بود که از بسیاری از مناطق ویژه اقتصادی دیگر و حتی از میانگین ملی پایینتر بود. تولید ناخالص داخلی کل استان، با حدود ۱۱۴میلیارد دلار، یکی از کمترینها در چین به شمار میرفت. در قیاس با شنژن، منطقه ویژه اقتصادی پیشرو، ثروتمند و پر زرق و برق چین در همسایگی هنگکنگ، هاینان همچنان منطقهای بکر و کمترتوسعهیافته به شمار میرود.
نقطه قوت
با این حال، همین انزوا و فاصله ۲۳۰۰ کیلومتری از بوروکراتهای سختگیر پکن، میتواند به نقطه قوت این طرح بدل شود. این جزیره از نظر جغرافیایی، بستری ایدهآل برای آزمودن اصلاحاتی است که اجرای آنها در سایر نقاط چین ممکن است با چالش یا اختلال همراه باشد. یکی از این آزمونهای مهم که با حساسیت دنبال میشود، طرحی است که به شرکتها امکان میدهد برای دسترسی آزادتر به اینترنت جهانی درخواست دهند؛ امکانی که به کاربران اجازه میدهد به وبسایتهایی نظیر گوگل و ایکس (توییتر سابق) که در سرزمین اصلی چین مسدود هستند، دسترسی یابند. رهبران پکن احتمالا بر این باورند که اندکی خطرپذیری در هاینان میتواند ثمربخش باشد؛ آنان مشتاق هستند به سرمایهگذاران اثبات کنند که مسیر اصلاحات کشور، بهویژه در روزگار کندی رشد اقتصادی، همچنان گشوده است.
شی تاسیس این بندر آزاد را «نقطهعطفی» در ترویج «اقتصاد جهانی باز» توصیف میکند. این طرح از حامیان قدرتمندی برخوردار است. لی داوکوی، مشاور دولتی از دانشگاه چینگهوا، در تعبیری میگوید: «به این دانشآموز جوان و جسور رخصت داده شده تا در آبهای عمیق شنا کند سپس تمام کلاس نظارهگر عملکرد هاینان خواهند بود.» هاینان امید بسته است که صنعت «گردشگری سلامت» یکی از بزرگترین برندگان قوانین تجاری نوین باشد. به این منظور، منطقهای ویژه تحت عنوان «شهر امید بائو» تاسیس شده است.
در دل نخلستانهای نارگیل، بیمارستانهای خصوصی قد علم کردهاند؛ مراکزی که مجازند از داروها و تجهیزاتی بهره ببرند که در خارج از کشور تایید شده، اما هنوز در سرزمین اصلی چین مجوز دریافت نکردهاند. هرچند برخی از این مراکز در جذب بیمار با دشواری روبهرو هستند، اما در یکی از آنها وضعیت متفاوت است، بیمارانی با لباس ورزشی آبی، دستکم ۵۰۰ هزار یوآن حق عضویت سالانه پرداختهاند و آنان که جامه نارنجی بر تن دارند، حداقل یکمیلیون یوآن هزینه کردهاند. اتاقهای مجلل و هتلمانند این مرکز، مملو از بیماران متمول چینی است. صنایع فرآوری نیز به این بندر آزاد روی خوش نشان دادهاند. «میکسو»، برند محبوب نوشیدنیهای سرد در چین، کارخانهای در آنجا دایر کرده است؛ چراکه میتواند دانههای قهوه را بدون تعرفه وارد کند و پس از تبدیل به نوشیدنی، فرآورده نهایی را بدون عوارض اضافی در سراسر چین عرضه کند.
شرکت هنگکنگی «سوایر پسیفیک» نیز توسط یکی از زیرمجموعههایش، مشغول احداث تاسیسات جدیدی برای بطریکردن کوکاکولا جهت عرضه به بازار چین است. با این همه، برخی بازرگانان خارجی معتقدند که هاینان در رقابت با قطبهای تولیدی کهنهکار در سرزمین اصلی، همچنان ناتوان است و در زمینه نیروی انسانی متخصص و زنجیره تامین یکپارچه، عقب مانده است.
مدیری در صنعت خودرو که مقامات ارشد او را به سرمایهگذاری در هاینان تشویق کرده بودند، بیپرده میگوید: «این کار اساسا توجیه اقتصادی ندارد.» برای زدودن چنین انگارهای، هاینان تورهایی را برای جذب سرمایهگذاران بالقوه از سرزمین اصلی تدارک دیده است. پس از یکی از همین سفرها بود که «لی جون» تصمیم گرفت شرکت طراحی بازیهای ویدئویی خود را از استان فوجیان به «لینگشویی» در ساحل جنوب شرقی هاینان منتقل کند. او میگوید آبوهوای مطلوب و یارانههای دولتی او را متقاعد کرد. کارکنان لی در ویلاهایی که طی پروژه تبدیل هاینان به «جزیره گردشگری بینالمللی» (از سال ۲۰۰۹) بنا شده بود، بهصورت رایگان سکونت و فعالیت دارند.
افق روشنتر
این ساختمانها پیشتر به حال خود رها شده بودند؛ نمادی از فراز و فرودهای پرنوسان این جزیره. البته جذب نیروی کار برای لی همچنان دشوار است: او نیز چون بسیاری دیگر از کارفرمایان در هاینان، باید نیروی ماهری را بیابد که حاضر به مهاجرت از سرزمین اصلی باشد. اما شاید افق آینده روشنتر باشد. دولت در همان حوالی مشغول احداث ۲۶ پردیس دانشگاهی برای موسساتی از بریتانیا، کانادا و اقصینقاط چین است که برخی از آنها هماکنون فعال هستند. برای شرکتهای خارجی، حوزههایی نظیر آموزش، بهداشت و دیگر صنایع خدماتی ممکن است در آغاز چشمانداز جذابتری نسبت به بخش تولید داشته باشند. «چی فولین» ۷۴ ساله از نخستین مقاماتی بود که در سال ۱۹۸۷ از پکن به هاینان اعزام شد و اکنون ریاست «موسسه اصلاح و توسعه چین» (اندیشکدهای دولتی در هایکو) را بر عهده دارد. چی معتقد است که هاینان پیشگام گشودن درهای بخش خدمات کشور خواهد بود؛ بخشی که تاکنون تا حد زیادی به روی شرکتهای خارجی بسته مانده است.
هماکنون این استان کوتاهترین «فهرست منفی» (محدودیتها) را برای سرمایهگذاری خارجی در این حوزهها داراست. چی که عمر خویش را وقف اصلاحات هاینان کرده، نسبت به پروژه بندر آزاد با احتیاط خوشبین است. او برای تشریح وضعیت، به عادت عجیب بومیان اشاره میکند که حتی در سرمای هوا، لباس گرم را با دمپایی ست میکنند: «میتوان گفت هاینان، جایی که مردم بالاتنه را با کاپشن پر میپوشانند و پایینتنه را با دمپایی رها میکنند، گرفتار اینرسی و لختی عمیقی است. تغییر این عادات فرآیندی زمانبر است. اما اگر شرایط محیطی بهشدت دگرگون شود مثلا برف سنگینی ببارد آیا همچنان میتوان با دمپایی راه رفت؟» در هاینان، شاید این بادهای سرد زمستانی، اگر ارمغانآور آزادی برای اصلاحات باشند، نسیمی خوشایند تلقی شوند.
