هشدار «برزیلی‌شدن» برای اقتصادهای ثروتمند

گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-محمدامین مکرمی: تجربه این کشور نشان می‌دهد که ترکیب بدهی بالا و نرخ‌های بهره سنگین چگونه می‌تواند حتی در شرایط رشد اقتصادی و تراز اولیه تقریبا متعادل، مسیر مالی دولت را به سمت ناپایداری سوق دهد.

برزیل از نظر برخی شاخص‌ها وضعیت بدی ندارد. رشد اقتصادی قابل‌قبول، استقلال نسبی بانک مرکزی و تراز اولیه نزدیک به تعادل از جمله نقاط قوت آن است. نسبت بدهی خالص دولت به تولید ناخالص داخلی نیز در مقایسه با بسیاری از اقتصادهای پیشرفته چندان بالا نیست. با این حال، هزینه تامین مالی دولت به‌شدت بالاست؛ نرخ‌های بهره کوتاه‌مدت در حدود ۱۵ درصد تعیین شده و همین امر باعث شده بخش بزرگی از کسری بودجه صرف پرداخت بهره بدهی شود. به بیان دیگر، حتی اگر دولت در هزینه‌های جاری انضباط داشته باشد، فشار نرخ بهره به‌تنهایی می‌تواند مسیر بدهی را صعودی نگه دارد.

آنچه این وضعیت را برای اقتصادهای ثروتمند مهم می‌کند، نه صرفا شرایط خاص برزیل، بلکه سازوکار شکل‌گیری بحران است. بر اساس گزارش اکونومیست، تفاوت اصلی میان برزیل و کشورهای پیشرفته در هزینه استقراض است. در حالی که دولت‌های غربی هنوز با نرخ‌های بهره نسبتا پایین تامین مالی می‌شوند، در صورت افزایش پایدار تورم یا تضعیف اعتبار نهادی، این مزیت می‌تواند به سرعت از بین برود. در چنین سناریویی، حتی کسری‌های محدود نیز به‌واسطه هزینه بهره به بحران تبدیل خواهند شد.

ریشه نرخ‌های بهره بالا در برزیل را باید در ترکیبی از عوامل نهادی و ساختاری جست‌وجو کرد. بی‌ثباتی سیاسی، سابقه تورم‌های شدید در دهه‌های گذشته و چشم‌انداز بلندمدت نامطمئن بودجه از جمله این عوامل‌اند. سهم بالای هزینه‌های بازنشستگی در تولید ناخالص داخلی و حمایت‌های قانونی از این پرداخت‌ها، انعطاف‌پذیری مالی دولت را به‌شدت محدود کرده است. در نتیجه، فضای کمی برای کاهش کسری بدون ایجاد تنش اجتماعی باقی می‌ماند.

اقتصادهای پیشرفته نیز نشانه‌هایی از چنین روندی را تجربه می‌کنند. پیر شدن جمعیت، رشد هزینه‌های رفاهی و افزایش ریسک‌های تورمی می‌تواند ترکیبی مشابه ایجاد کند. اگر نرخ‌های بهره به‌طور پایدار افزایش یابد، چالش‌های بودجه‌ای کنونی در مقایسه با آنچه ممکن است در آینده رخ دهد، کم‌اهمیت جلوه خواهد کرد. 

درس تجربه برزیل روشن است: پایداری مالی تنها به سطح بدهی وابسته نیست، بلکه به هزینه تامین مالی و اعتماد نهادی نیز گره خورده است؛ عواملی که تضعیف آن‌ها می‌تواند حتی اقتصادهای ثروتمند را با انتخاب‌های دشوار و پرهزینه مواجه کند.